समिता श्रेष्ठ
‘किन यसरी बिना अर्थले माया मार्यौ’, ‘कस्तो मोडमा’ लगायत उत्कृष्ट गितका गायक एवं संगीतकार प्रमोद निर्वाण सांगीतिक क्षेत्रमा आफ्नो छुट्टै परिचय बनाउन सफल हुनुहुन्छ । बितेका साढे दुई दशक उहाँको गित संगीतमा योगदान छ । जुन अहिले पनि निरन्तर छ ।उहाँको ‘भिजुअल एण्ड म्यूजिक लिंक’ नामको आफ्नै म्यूजिक इन्ष्टिच्यूट पनि छ ।
आफ्नै इन्ष्टिच्यूटबाट संगीत प्रशिक्षण र उत्पादनको काम गर्नुहुन्छ । निर्वाणले संगीत क्षेत्रमा साढे दुई दशक बिताई सक्नुभयो । उहाँले आफ्नै ‘निर्वाण एण्ड म्यूजिक लिंक’ ब्यान्डबाट विभिन्न लाइभ प्रर्फमेन्स पनि गर्नुहुन्छ ।
पारिवारिक वातावरण र साधना यात्रा
प्रमोद निर्वाण २०४१ साल बैशाख १ गते जन्मनुभएको हो । उहाँको परिवारमा बुबा, चार जना दाजुभाइ र तीन दिदीबहिनी हुनुहुन्छ । साथै उहाँका श्रीमती र छोरा सहित ३ जना हुनुहुन्छ । आफ्नो बाल्यकाल सामान्य रुपमा बितेको निर्वाण बताउनुहुन्छ । बाल्यकालदेखिको रुचीको क्षेत्र संगीत थियो । त्यसैकारण संगीतमा रमाउँदै उहाँले आफ्नो सैद्धान्तिक अध्ययन ११ कक्षासम्म गर्नुभयो ।
हाल उहाँ संगीत सिकाउने र उत्पादन गर्ने काम गर्नुहुन्छ । त्यस्तै भिडियो निर्माण गर्ने काम पनि गर्नुहुन्छ । उहाँको आफ्नै म्युजिक एजेन्सी छ । उहाँको म्युजिक एजेन्सीको नाम ‘भिजुअल एण्ड म्युजिक लिंक’ हो । उहाँले गायन साथै शब्द, संगीत र संकलनको काम पनि गर्नुहुन्छ । उहाँ आफ्नो संगीत यात्रा बारे भन्नुहुन्छ,‘सानैदेखि मेरो लगाव संगीत क्षेत्रमा थियो ।
यसैकारण सानैदेखि म गित गाउने काम गर्थे । यसरी संगीतमै लाग्न सुरु गरेको २७ वर्ष भयो । ब्यवसायिक रुपमा यो क्षेत्रमा लागेको २०५५ सालदेखि हो । मेरो पहिलो रेकर्डिङ भएको गित ‘कस्तो मोडमा’ हो । यो गितलाई नै श्रोता र दर्शकले एकदमै मन पराउनुभयो । त्यसपछि मेरो दोस्रो गित ‘किन यसरी बिना अर्थले माया मार्यौ’ लाई पनि श्रोता र दर्शकले धेरै नै मन पराउनुभयो ।
मैले मेलोडी पप रक गितहरु आउने गर्छु । यो गितहरु मेरो आफ्नै ‘निर्वाण एण्ड म्यूजिक लिंक ’ ब्यान्डबाट रेकर्डिङ गरेको हो । यो ब्यान्डको स्थापना गरेको २७ वर्ष भैसक्यो । ब्यान्डमा म लगायत मेरा ४ जना अरु साथीहरू पनि हुनुहुन्छ । ब्यान्डमा म भोकलमा छु भने मेरो साथीहरू प्रबिन निर्वाण बास गिटारमा, अनोज चित्रकार गितारमा, जितेन्द्र सुनाम ड्रम सेटमा र बसन्त सुनाम किबोर्डमा हुनुहुन्छ । मैले हालसम्म ४/५ सय वटा गितहरुमा आवाज दिएको छु । जसमध्ये १५/२० वटा गितहरु लोकप्रिय र सदाबहार नै छन् ।’
आफ्ना सिर्जना सबैलाई मन पर्छ । उहाँ पनि त्यसै भन्नुहुन्छ । ‘आजसम्मका मेरा सबै गितहरु मलाई मन पर्छ तर सबैभन्दा मन पर्ने मेरो गितमा ‘तिमी र म’ बोलको गित पर्छ ।’ उहाँ सांगीतिक क्षेत्रमा निरन्तर रुपमा लाग्नुभएको छ । यो क्षेत्रमा अगाडि बढ्नका लागि प्रेरणा दिने ब्यक्ती मामाका छोरा स्वः दाई सुनील बर्देवा हुनुहुन्छ । उहाँ नेपालको वरिष्ठ गायक, संगीतकार र एरेन्जर हुनुहुन्छ ।
संघर्षको यात्रा
हरेक क्षेत्रमा अगाडि बढ्न र लक्ष्य प्राप्तिको लागि संघर्षको आवश्यकता पर्छ । निर्वाणले पनि संघर्षरत यात्रालाई पार गर्दै यो स्थानसम्मको यात्रा तय गर्नुभयो । यो क्षेत्रमा आजको दिनसम्म आउनको लागि कति संघर्ष गरे शब्द नै छैन उहाँ भन्नुहुन्छ । ‘त्यो समय जब म यो क्षेत्रमा आएको थिए । त्यति बेला अहिलेको जस्तो डिजिटल सिस्टम थिएन । त्यो बेला मल्टिमिडिया पनि थिएन । रेडियो र एफएमको जमाना थियो । राम्रो संगीत समायोजन भए पनि आर्थिक अभावले रेकर्डिङ गर्नमा समस्या आउने गथ्र्यो ।
समाज, समुदाय र परिवारको समेत यो संगीत क्षेत्रमा लागेर काम छैन भने धारणा थियो । घरपरिवारबाट गित रेकर्डिङ गर्नको लागि आर्थिक सहयोग केहि हुने अवस्था थिएन । संगीतमा लागेर छोरो बिग्रेको जस्तो सोंच परिवारमा परेको थियो । आफ्नो पकेट मनी अर्थात पैसा र साथीहरूसंग मागेर गित रेकर्डिङ गर्नुपथ्र्यो । धेरै संघर्ष पछि बल्ल आज संगीत सिकाउने र उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता बनाएको छु ।’
पहिले र अहिलेको अवस्था
पहिले र अहिलेको सांगीतिक अवस्थालाई हेर्दा धेरै भिन्नता आएको छ । पहिले सांगीतिक यात्रा सुरु गर्दाको अवस्थामा अहिलेको जस्तो सिस्टम र टेक्नोलोजीको बिकास भएको थिएन । एनालग सिस्टम भएकोले अहिलेको तुलनात्मक हिसाबमा धेरै गाह्रो र रमाइलो पनि हुन्थ्यो । आफुले धेरै मेहनत गरेर लाग्नु पथ्र्यो । सुरुवातको अवस्था भन्दा अहिले धेरै बिकास भएको छ ।
डिजिटल सिस्टमबाट सजिलो हुन्छ । धेरै प्रबिधिको बिकास भैरहेको छ । त्यसैले अहिले सिस्टमको बिकास भएसँगै संगीतमा लाग्ने मानिसहरुको मेहनतमा पनि बिकास हुनुपर्छ । अहिलेको संगीत क्षेत्रमा लाग्दै गरेका नयाँ पुस्ताहरुमा अधिकांश संगीतबारे ज्ञान भएर र लगनशील भएर लागेको देखिदैन । राम्रा र साच्चै संगीतलाई माया गरेर यो क्षेत्रमा लागेका ब्यक्तिहरु हातका औंलामा गन्न सक्ने अवस्था छ ।
नयाँ पुस्तालाई सुझाव
यो संगीत क्षेत्रमा लाग्न चाहने नयाँ पुस्ताले सुर र ताल बुझेर आउदा राम्रो हुन्छ । हाम्रो नेपालमा यहाँ हरेक मान्छेलाई हतार भएको देखिन्छ । संगीत क्षेत्रमा आउन र गायक बन्नको लागि हतार गर्नुहुँदैन । किनभने हतारको काम लतार हुन्छ भन्ने हामिले सुन्दै आएका छौ । संगीतबारे राम्रो ज्ञान लिएर आउनु भयो भने राम्रो हुन्छ । संगीत क्षेत्रमा आउन गाह्रो छैन । तर त्यसमा टिकिरहन एकदमै गाह्रो छ ।
अहिले डिजिटल जमानामा कम्प्यूटराईज गरेर स्वर मिलाउने काम पनि हुन्छ । तर त्यसरी माइकमा गाएर, स्वर मिलाएर मात्रै गरेको कुराहरु क्षणिक हुन्छ । राम्रोसंग सिकेर आउँदा,जसले स्टुडियो र रेकर्डिङमा राम्रो गरेको छ । त्यसरी नै लाईभमा पनि आउन सहज हुन्छ । त्यसैले राम्रोसंग संगीत अध्ययन गरेर, सिकेर आउँदा राम्रो र दीर्घकालीन हुन्छ ।
उहाँ भन्नुहुन्छ,‘संगीत मेरो जिवनको अभिन्न अंग हो । मैले मेरो जीवन नै संगीतमा अर्पण गरेको छु । बाल्यकाल देखिको रुची र सपनाको क्षेत्र नै यहीँ हो । मेरो जीवन नै बाल्यकालदेखि हालसम्म संगीतमा चलिरहेको छ । त्यसैले मेरो सबैथोक संगीत नै हो भन्दा पनि हुन्छ ।’
संगीतको ज्ञान र सीप हस्तान्तरण
अबका दिनका योजनाबारे उहाँ भन्नुहुन्छ,‘ अब आफुमा भएको संगीतको ज्ञान र सीपलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै राम्रो संगीत प्रेमीहरुको उत्पादन गर्ने लक्ष्य रहेको छ । जसको लागि मैले मेरो आफ्नै इन्ष्टिच्यूटबाट काम पनि गर्दै आएको छु । जुन चावहिल गणेशस्थानमा रहेको छ । बाल्यकालदेखि नै जब संघर्ष सुरु भयो, त्यो समयमा रमन सिंह श्रेष्ठ दाईले धेरै नै सहयोग गर्नु भएको उहाँ सम्झनुहुन्छ । मान्छेमा भएका सपनाहरूको अन्त्य कहिले पनि हुँदैन जस्तो मलाई लाग्छ ।
मेरो बाल्यकालदेखिको एउटा गायक बन्ने सपना पूरा गरेको छु । तर अन्य धेरै सपनाहरू अझै पूरा गर्न बाँकी नै छ । हालसम्म गरेको कामहरुप्रति म पूर्ण रुपले सन्तुष्ट छु । आफुले गरेको काममा दर्शक, श्रोताको माया पाउँदा सफल भएको अनुभव हुन्छ । तर सफल भए भनेर मेहनत गर्न भने छोड्नु हुन जस्तो मलाई लाग्छ । आफुले लगनशील र मेहेनती भएर काम गर्दा सफलता अवश्य प्राप्त नै हुन्छ ।
त्यसैले संगीतबाट सफलता प्राप्त भएको छ र सफलता प्राप्त गर्दै जान अभ्यास र काम गर्दै जाँदै पनि छु । हालसम्मको जीवन भोगाइ र अनुभव अनुसार जीवन भनेको माया बाँढ्नु हो जस्तो लाग्छ । मरेर लानु केही छैन । त्यसैले सबैलाई माया बाँढ्नु, समस्यामा भएकालाई सहयोग र सद्भाव राख्नु नै जीवन हो । जिवन सधैं एकैनास हुँदैन । उतारचढावहरु आउने जाने भै रहन्छ ।
हरेक पल आफुलाई सकारात्मक राखेर हिँड्न सक्नु पर्छ । अन्त्यमा सधैं सकारात्मक रहेर नेपाली गित, संगीतलाई माया गर्नु होला अनि राम्रा स्रष्टालाई, गायकहरुलाई माया दिएर प्रोत्साहन दिनुहोला ।’
